logotype

PROGRAM
VI BABIOGÓRSKIEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ

VI Babiogórska Konferencja Naukowa w Zawoi pt.:
„Kobiety Babiej Góry, Beskidów, Karpat” cz. II,
Zawoja 17.09.2021 r.
Hotel JAWOR, Zawoja Wilczna

9:30-10:00   Rejestracja uczestników
10:00   Oficjalne otwarcie konferencji
10:10-10:30  Seksualność wiejskich kobiet z terenów górskich w perspektywie historycznej 
dr hab. Tomasz Wiślicz (Instytut Historii im. T. Manteuffla PAN w Warszawie)
10:30-10:50  Kobieta w muzyce i tańcu 
dr Dorota Majerczyk (Stowarzyszenie Miłośników Kultury Ludowej)
10:50-11:10  Podhalańskie muzykantki drzewiej i dziś 
Krzysztof Trebunia-Tutka (Tatrzańskie Centrum Kultury „Jutrzenka”)
11:10-11:30  Przerwa kawowa
 11:30-11:50  Stare kobiety Babiej Góry, Beskidów i Karpat 
Barbara Rosiek (Muzeum Miejskie w Żywcu)
11:50- 12:10 Religijność kobieca pod Babią Górą
Anna Grochal (Muzeum Etnograficzne im. S. Udzieli w Krakowie)
12:10-12:30  Beskidzkie kucharki 
Krystyna Rainfuss-Janusz (Muzeum Etnograficzne im. S. Udzieli w Krakowie)
12:30-14:00  Przerwa obiadowa
14:00-14:20  Zofia Bugajska - kobieta spełniona w działaniu 
dr Katarzyna Ceklarz (PPUZ w Nowym Targu)
 14:20-14:40  Kobiety w służbie ochrony przyrody i krajobrazu kulturowego 
Katarzyna Fujak (Babiogórski Park Narodowy)
  dyskusja i podsumowanie konferencji 

 Na konferencję naukową obowiązują wcześniejsze zapisy, prosimy o kontakt telefoniczny
lub mailowy do 3 września 2021r.; tel. 33 8775 066 lub mailowo na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript.


Seksualność wiejskich kobiet z terenów górskich w perspektywie historycznej

Relacje XIX wiecznych podróżników po obszarach górskich oraz późniejsze badania etnograficzne nierzadko podkreślają odrębność obyczajowości seksualnej miejscowej ludności. Obserwatorom, reprezentującym mieszczańską kulturę, szczególnie rzucała się w oczy odmienność zachowań górskich kobiet, uznawana przez nich za przejaw rozwiązłości, podczas gdy my nazwalibyśmy ją samodzielnością i otwartością. Czy rzeczywiście obyczajowość seksualna obszarów górskich była aż tak różna od kultury ludowej innych obszarów? Jeśli tak, to z czego to wynikało? Postaramy się odpowiedzieć na to pytanie analizując historyczne przekazy dotyczące seksualności ludowej sięgające XVII wieku i porównując z dziejami innych grup etnograficznych.

Tomasz Wisliczdr hab. Tomasz Wiślicz, profesor w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN w Warszawie, zajmuje się historią społeczną i kulturową czasów wczesnonowożytnych oraz teorią historii i historią historiografii. Autor m.in. książek: Zelman Wolfowicz i jego rządy w starostwie drohobyckim w połowie XVIII w. (2020), Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII-XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia (2012), Krótkie trwanie. Problemy historiografii francuskiej lat dziewięćdziesiątych XX wieku (2004), Zarobić na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVIII wieku (2001).

Kobieta w muzyce i tańcu

Tematem przewodnim referatu będzie wizerunek kobiety w folklorze muzycznym, szczególnie w tradycyjnych pieśniach i tańcach z regionów góralskich. W tradycyjnej kulturze muzycznej podział funkcji kobiety i mężczyzny był ściśle przestrzegany. Podczas gdy mężczyznom przypisane było muzykowanie, kobiety zajmowały się przede wszystkim śpiewem,  który był zwierciadłem ich życia, towarzyszył im na co dzień i od święta,  począwszy od modlitwy, pracy, smutku aż do czasu świętowania i radości. Pieśni cechowała mnogość form, stylów oraz funkcji. Kobiety śpiewały podczas kołysania niemowlęcia, młodzieńczych miłosnych uniesień, biadolenia na swój los, a także obrzędu wesela i pożegnaniu zmarłego. Pieśnią wyrażały swoje emocje, uczucia, przeżycia, zarówno wesołe, żartobliwe, jak i smutne, przepełnione żalem i cierpieniem. Rola kobiety w tańcu była drugorzędna, ale to właśnie dla niej tancerz popisywał się swoją zręcznością, siłą i umiejętnościami, to ONA był obiektem westchnień, ale także przyczyną sprzeczek i bijatyk.

Dorota MajerczykDorota Izabela Majerczyk – doktor etnomuzykologii, folklorystka, etnograf i badacz kultury ze Stowarzyszenia Miłośników Kultury Ludowej w Chabówce, którego jest założycielką. Ekspert  polskiej sekcji Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Folklorystycznych, Festiwali i Sztuki Ludowej (CIOFF) oraz Kapituły Honorowej Powiatu Nowotarskiego. Od 2012 do 2021  roku zasiadała w Zarządzie Polskiego Seminarium Etnomuzykologicznego. Juror w wielu przeglądach i konkursach folklorystycznych. Autorka wielu artykułów naukowych m.in. Taniec Górali Zagórzańskich [w:] Taniec w kulturze, publikacja pokonferencyjna FFZG w Zakopanem (Zakopane 2017), Formy i repertuar grup kolędniczych w Rabce i okolicach,  („Zeszyty Rabczańskie” 2018); Problemy z przeniesieniem folkloru dziecięcego na scenę,  (Nowy Sącz 2018); Tradycyjne wesele u Zagórzan i Kliszczaków [w:] Wesele .Między przeszłością a teraźniejszością (Zakopane 2020);    Strój Zagórzan, (Nowy Sącz 2020). Pisze wiersze, teksty piosenek oraz scenariusze widowisk scenicznych.

Podhalańskie muzykantki drzewiej i dziś

Jak wiemy, w górach ciężki los mieli rozmaici „Jankowie Muzykanci”, a co dopiero „Kaśki Muzykantki”! Talentowi obca jest dyskryminacja i nieraz zdarzało się, że zamiłowanie do muzyki trafiało się delikatnej panience. Aby wytrwać w graniu i przetrwać wśród innych grających, szybko musiała zapomnieć o dziewczęcym stylu bycia… Grające kobiety były w dawnych czasach rzadkością. Czy dziś w górach to się zmieniło? Referat dotyczył będzie muzykujących kobiet. Omówione zostaną życiorysy i dokonania najistotniejszych muzykantek pod Tatrami z uwzględnieniem grających kobiet także z innych regionów górskich. Refleksji poddana zostanie niełatwa droga kobiet do biegłości w muzykowaniu, a nierzadko do mistrzostwa w tej dziedzinie. Wysoki poziom gry wiązał się z wieloma wyrzeczeniami, nierzadko z pokonywaniem trudności jakich nie doświadczali muzykujący mężczyźni. Omówiony zostanie także niebagatelny wpływ muzykantek na całokształt muzycznej sztuki ludowej i folkloru na Podhalu.

Krzysztof Trebunia TutkaKrzysztof Trebunia Tutka - architekt, muzyk, multiinstrumentalista, pedagog. Z urodzenia i zamiłowania – góral i zakopiańczyk, hołdujący tradycji i walczący o jej przetrwanie. Założyciel i lider rodzinnego zespołu Trebunie-Tutki, który poniósł w świat muzykę polskich górali; autor audycji radiowych i prelekcji, pomysłodawca i autor płyt z tradycyjną muzyką góralską, juror i konferansjer wielu festiwali, m.in. Festiwalu Folkowego Polskiego Radia „Nowa Tradycja", Tygodnia Kultury Beskidzkiej. Jest nauczycielem dyplomowanym muzyki góralskiej (od 27 lat kształci młodzież w Tatrzańskim Centrum Kultury "Jutrzenka" w Zakopanem) autorem podręcznika do nauki muzyki góralskiej „Muzyka Skalnego Podhala" (2021) i wykładowcą studiów podyplomowych. Za swoją twórczość i całokształt pracy wielokrotnie nagradzany, m.in. ministerialną odznaką - Zasłużony dla Kultury Polskiej i Brązowym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis, Złotym Krzyżem Małopolski, tytułem „Ambasador Polszczyzny", Nagrodą im. Oskara Kolberga (z Kapelą Rodzinną Trebuniów-Tutków) oraz nominację do nagrody w konkursie architektonicznym „Architektura Zakopanego na przełomie wieków" w 2002 r. Członek SARP, ZAiKS i TOnZ o/Zakopane. W Limassol na Cyprze odebrał zaszczytną nagrodę World Folklore Union I.G.F-Golden Star 2018, nazywaną nieoficjalnie „Oskarem kultury tradycyjnej".

Stare kobiety Babiej Góry, Beskidów i Karpat

W wieloosobowej i wielopokoleniowej rodzinie tradycyjnej każdy miał swoje miejsce określające jego przywileje oraz zadania, obowiązki. Wyjątkową pozycję w tej strukturze zajmowało najstarsze pokolenie, zwłaszcza kobiety. Przy mniejszej aktywności fizycznej już raczej tylko pomagały w prowadzeniu gospodarstwa domowego i rolno-hodowlanego, wspierając aktualną gospodynię. Zajmowały się głównie opieką nad wnukami, doglądaniem pasącego się bydła, obrabiały ziemię, celebrowały obrzędy i zwyczaje rodzinne i doroczne. Były strażniczkami tradycji, przekazując ją wnukom poprzez opowieści oraz własny przykład. Ich najważniejszą rolą była troska o wymiar duchowy rodziny, na co pokolenie aktywne gospodarczo miało niewiele czasu. Uczestniczyły w uroczystościach religijnych, witały i żegnały dzień z modlitewną pieśnią na ustach i przede wszystkim modliły się w intencji bliskich i dalszych krewnych, rodowych przodków oraz swojej społeczności lokalnej. Łączyły świat ziemski z pozaziemskim, asystując przy narodzinach oraz odprowadzając zmarłych. Dzieliły się swoim doświadczeniem oraz życiową mądrością wspierając innych, zwłaszcza młodsze kobiety. Ich ważną pozycję podkreślał sposób, w jaki się do nich zwracano – poprzez formę 3 osoby –  „oni” (np. Babko, byli babka rano w kościele?). W referacie na temat miejsca i roli starej kobiety w tradycyjnej kulturze góralskiej będziemy przygladać się powyższym zagadnieniom oraz przestrzeniom życia, w których te bardziej czujące  kobiety, były trudne do zastąpienia.

Barbara RosiekBarbara Rosiek - etnograf, starszy kustosz Muzeum Miejskiego w Żywcu. Członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Autorka wielu publikacji dotyczących kultury ludowej Żywiecczyzny m.in. Strój górali żywieckich (Milówka 2009; wspólnie z E.T. Filip), Przekraczanie granic. Rzeźbiarka Anna Ficoń (Żywiec, 2013), Kolędowanie, Moc słowa w obrzędowości zimowej (Bielsko-Biała 2016; wspólnie z M. Kiereś ), W zgodzie z naturą i kulturą. O siostrach Józefie i Zofii Sordyl (Żywiec 2017). Redaktorka monografii Kultura ludowa Górali Żywieckich (wspólnie z K. Ceklarz, Kraków 2018). Autorka wielu wystaw etnograficznych, w tym stałej ekspozycji etnograficznej w Muzeum Miejskim w Żywcu. Jurorka w konkursach i przeglądach z dziedziny kultury ludowej.

Religijność kobieca pod Babią Górą

Wybrane, aby służyć - to historie kobiet, których życie i wiara w Boga szły ze sobą w parze. Religijność kobiecą pod Babią Górą jako pierwsza reprezentuje Kunegunda Siwiec „Kundusia” (1876-1955), skromna kobieta pochodząca ze Stryszawy. Oddana Bogu, pracowała na rzecz ludzi ucząc ich słowem i przykładem. Przyciągnęła i nadal przyciąga do siebie ludzi z różnych środowisk, a jej biografia urzeka prostotą, pod którą jednak kryje się nietuzinkowa osobowość. Ważne miejsce wśród religijnych kobiet zajmuje Zgromadzenie Sióstr Zmartwychwstania Pańskiego, które rozpoczęło działalność na ziemiach Polski w 1891 r. Misja, jaka przyświecała Zmartwychwstankom, apostolska, wychowawcza i charytatywna, była realizowana wszędzie tam, gdzie zakładały swoje klasztory – również pod Babią Górą. Na uwagę zasługują również ludowe katechetki, tzw. „Sidziniarki”, uczennice księdza Wojciecha Blaszyńskiego (1806-1866). Ich aktywność na polu religijnym sięga XIX w. i od początku  wzbudzała kontrowersje. Z jednaj strony „Sidziniarki” nazywane były sektą, z drugiej pozytywnym zalążkiem ruchu apostolskiego ludzi świeckich. Były tematem polemiki wśród kapłaństwa oraz w kręgach ludzi świeckich. W temacie religijności kobiecej pod Babią Górą nie mogło zabraknąć, funkcjonujących współcześnie przy parafiach, Róż Różańcowych. Zrzeszone w nich kobiety świadomie przyjmują i starają się wypełniać zobowiązania, które warunkują przynależność do Róży. Nie zawsze jest to zadaniem łatwym, zwłaszcza kiedy służbę na rzecz parafii trzeba pogodzić z życiem rodzinnym i zawodowym.

Anna GrochalAnna Grochal – absolwentka etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie oraz Podyplomowego Studium Muzeologicznego UJ w Krakowie, kustosz Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Krakowie - na co dzień pracuje przy kolekcji strojów i tkanin. Jest autorką i współautorką artykułów poświęconych m.in. obrzędom rodzinnym i obrzędom dorocznym wybranych grup Górali Karpackich, różnym aspektom kultury ludowej  niektórych wsi województwa małopolskiego z zakresu obrzędowości rodzinnej, form kolędowania, strojom krakowskim w powiatach wielickim, bocheńskim i myślenickim. Brała udział w projektach badawczych poświęconych drzeworytom ludowym, kolędowaniu, budownictwu ludowemu i strojom krakowskim oraz prowadziła badania terenowe na temat lokalnych produktów spożywczych  pretendujących do wpisu na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Beskidzkie kucharki

Seweryn Udziela w Krakowiakach  wydanych w 1924 roku  pisał  Najważniejszą uroczystością rodzinną na wsi jest wesele. Jest to wypadek, który całą wieś obchodzi, bo też często całą ludność wsi wiążą stosunki pokrewieństwa. Dawniej, w czasach lepszych, nieraz u bogatego gospodarza wesele trwało dni kilka, goszczono obficie i krewnych i sąsiadów licznych. Ten krótki opis nie dotyczy tylko  Krakowiaków, tak było w wielu  regionach również  u Górali.  Przygotowanie pożywienia na wesele zależało od majętności gospodarzy. W mniej zamożniejszych domach potrawy na wesele gotowały kobiety z rodziny dziewczyny z pomocą sąsiadek. Zamożniejsi gospodarze zatrudniali często kucharki, które przygotowywały dania serwowane w czasie uczty weselnej. Niektóre z nich cieszyły się zasłużoną sławą. Zabiegano o nie, a ich prace i sowicie wynagradzano. Z początkiem XX w. nastąpiły znaczne przemiany w konsumpcji żywności, nastąpiły również  zmiany w obchodzeniu uroczystości rodzinnych w tym wesel. Po drugiej wojnie światowej zaczęto robić wesela „po miejsku”. Kucharki musiały wzbogacić menu weselne o potrawy wcześniej nie podawane np. tort weselny. Obecnie, czasami, korzysta się z pomocy kucharek weselnych, które często są członkiniami Kół Gospodyń Wielskich. Współczesne uczta weselna, tak jak dawniej, spełnia ważną funkcję prestiżową. Obfitość i różnorodność  podawanego  jedzenia, jest przedmiotem rywalizacji i dumy, dlatego weselna kucharka nie może zawieść pokładanych w niej nadziei.

Krystyna Reinfuss-JanuszKrystyna Reinfuss-Janusz – absolwentka etnografii, emerytowana kustosz Działu Kultury Materialnej Muzeum Etnograficznym im. S. Udzieli w Krakowie. Autorka wielu scenariuszy  wystaw prezentowanych w MEK i poza siedzibą Muzeum. Znawczyni spraw związanych z pożywieniem, jego przygotowywaniem oraz kultura jedzenie. Jest autorką wielu publikacji. Artykuły o pożywieniu jej autorstwa  ukazały się w: Kultura ludowa Górali Babiogórskich (Kraków 2010), Kultura ludowa Górali Orawskich (Kraków 2011), Kultura ludowa Górali Spiskich (Kraków 2012), Kultura ludowa Górali Zagórzańskich (Kraków 2013), Kultura ludowa Górali Pienińskich (Kraków 2014), Kultura ludowa Górali Kliszczackich (Kraków 2015), Kultura ludowa Górali Sądeckich (Kraków 2016). Wielokrotnie brała udział  jako juror  w konkursach potraw regionalnych, jest członkiem Kapituły Rady ds. Produktów  Tradycyjnych  Urzędu Marszałkowskiego  Województwa Małopolskiego.

Zofia Bugajska – kobieta spełniona w działaniu

Tytułowa bohaterka referatu to kobieta powszechnienia znana po północnej stronie Babiej Góry. Zofia Bugajska (1934-2021) - nauczycielka, wychowawczyni pokoleń, regionalistka, działaczka społeczna, badaczka folkloru regionalnego a także strażniczka przekazu loklnej kultury ludowej. Zawoja zawdzięcza jej wiele w tym m.in. publikacje dotyczące folkloru muzycznego i tanecznego Zawoi, powołanie i prowadzenie Zespołu Regionalnego „Babiogórcy” oraz grupy śpiewaczej „Zawojanki”, odbudowę dzwonnicy, budowę szkoły i mostu w Zawoi Gołyni, a także zainicjowanie powstania i nadzór maratoczycy nad Izbą Regionalną wraz ze ścieżką edukacyjną. Większość z wymienionych działań miała miejsce w okresie PRL, w realiach lat 50., 60. i 70. XX w. co wpływa na ich ocenę. Droga do tych sukcesów będzie przedmiotem rozważań podczas konferencyjnego referatu.

Katarzyna CeklarzKatarzyna Ceklarz – doktor etnologii, socjolog, przewodnik beskidzki i tatrzański. Starszy wykładowca Podhalańskiej Państwowej Uczelni Zawodowej w Nowym Targu. Członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Współzałożycielka oraz sekretarz Stowarzyszenia Kulturowy Gościniec. Autorka książek: Monografii Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce (Rabka-Zdrój 2010); podręcznika z etnografii „Babcyne korole. Z etnografii południowej Polski” (Kraków 2012); Czary góralskie. Magia Podtatrza i Beskidów Zachodnich, (Zakopane 2014; wspólnie z U. Janicką-Krzywdą), Sebastian Flizak. Ludoznawca i etnograf na tle swojej epoki (Kraków 2019) oraz wielu artykułów. Pisze również z myślą o dzieciach. Autorka Księgi babiogórskich opowieści (Zawoja 2020), opublikowanej w ramach projektu „Etnograficzna edukacja dla najmłodszych”. Z Zawoją związana jest od wielu lat m.in. współorganizując konferencje naukowe towarzyszące „Babiogórskiej Jesieni”. 

Kobiety w służbie ochrony przyrody i krajobrazu kulturowego Karpat

Przyroda wiele zawdzięcza wrażliwym na jej piękno i nieobojętnym na jej zagrożenia kobietom. Wśród nich poczesne miejsce zajmuje dr Zofia Radwańska-Paryska, botaniczka i geografka, której życie naznaczone było wieloma pasjami i zdaje się niesłabnącym apetytem na życie. Pierwszy jego etap cechowała fascynacja taternictwem, późniejsze - zapałem do edukacji i botaniki. Wyniesiona z rodzinnego domu wrażliwość na sztukę i przyrodę, zaowocowała niezwykłą świadomością wartości tej ostatniej. Dr Radwańska-Paryska była autorką bądź współautorką wielu prac, głownie z zakresu botaniki i etnobotaniki. Wraz z mężem Witoldem Paryskim podjęła wielkie wyzwanie napisania „Encyklopedii Tatrzańskiej”, która stanowi niezwykle cenną pozycję nie tylko w bibliografii Paryskich, ale i całej literaturze tatrzańskiej. Życiorys Zofii Paryskiej śledzić można wielowątkowo – jawi się z niego kobieta ciekawa świata, odważna, nietuzinkowa, oddana pasji i nauce, przyjazna ludziom. Kobieta, o której nie sposób zapomnieć.

Katarzyna FujakKatarzyna Fujak - przyrodniczka z wykształcenia i zamiłowania; absolwentka Wydziału Biologii UAM oraz Studium Podyplomowego z zakresu planowania przestrzennego PP. Po latach pracy w Zakładzie Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UAM podjęła pracę w Babiogórskim Parku Narodowym jako edukator. Autorka szeregu publikacji popularno-naukowych i edukacyjnych oraz questów i ścieżek edukacyjnych, programu edukacyjnego BgPN oraz pomysłodawczyni i koordynatorka wielu  projektów edukacyjnych. Legitymuje się tytułem certyfikowanego przewodnika interpretacji dziedzictwa (członkini European Association for Heritage Interpretation) oraz instruktora nordic walking. Jest także trenerem-edukatorem.

patronaty 2021

2021  Babiogórska Jesień w Zawoi